Serbian English German Romanian Spanish

Bor

U urbanom pogledu, Bor spada u malu grupu tzv. “monolitnih” gradova, jer je najveci deo naselja izgraden u savremenoj epohi i predstavlja rezultat najnovijeg kulturnog i tehnickog razvitka. Na odredeni nacin Bor je morao da plati cenu dinamicnog i eksplozivnog razvoja. Ekološki problem povezan je sa cinjenicom da je veliki deo naselja podignut u neposrednoj blizini rudnickih i topionickih pogona, nadovezujuci se na francusko kolonijalno naselje i izrastajuci na ruševinama nekadašnje borske caršije koje na žalost više nema. Iako je status grada dobio 1947.god., Bor je, u sociološkom smislu, stekao sve atribute gradskog naselja sredinom šezdesetih godina. Pored urbanog preoblikavanja gradskog ambijenta (nova stambena naselja, gradski stadion, bazeni, bioskop, škole, hotel), najznacajnija identifikacija grada odigrala se u svesti stanovništva: Bor više nije tretiran kao kolonijalno naselje sa privremenim boravkom, vec je postao mesto porekla i zavicaj za svoje gradane. Sedamdesete i osamdesete godine XX veka predstavljaju kulminaciju izgradnje, Bor dobija velike i moderne objekte: Dom kulture, Zdravstveni centar, Sportski centar, nova urbana naselja, hotel “Jezero” na Borskom jezeru, sportski aerodrom. Samo u periodu 1981-1991.god. u Boru je izgradeno 2 679 stanova, a grad se proširio u pravcu juga i jugozapada, prema Brestovcu i Brestovackoj Banji. U gradu postoji 5 osnovnih, 4 srednje i 1 specijalna škola.

 U blizini grada nalazi se veci broj znacajnih prirodnih rezervata i turisticki zanimljivih centara. Pored Zlotskih pecina i Brestovacke Banje isticu se i Borsko jezero, planine Crni vrh i Stol, lovište Dubašnica, omladinsko odmaralište Savaca. Ovi centri dobro su saobracajno povezani sa Borom i nude raznovrsne turisticke i rekreativne sadržaje: lovni i ribolovni turizam, planinski i smucarski turizam, kupališni turizam. Na Borskom jezeru postoji veliki auto-kamp i moderan hotel “Jezero”.Na Crnom vrhu nalaze se skijaški tereni i planinarski dom a u izgradnji je luksuzni hotel Hyat Regency. Na planini Stol, poznatom sastajalištu planinara i lovaca, postoji planinarski dom.

 

PRIRODNO-GEOGRAFSKE KARAKTERISTIKE BORA I OKOLINE

 

borokolina1     Bor se nalazi u severnoj (Karpatskoj) zoni istocne Srbije, na prosecnoj nadmorskoj visini 378m. Prostire se u basenu Borske reke. Položaj ga karakteriše kao dolinsko-potplaninsko naselje, jer je okružen ograncima Južnih Karpata  na severu od grada je Veliki Krš (1148m), severozapadno Crni vrh (1027m), zapadno Kucaj.sa planinom Deli Jovan. Ovi masivi obrazuju razvode Panonskog i Pontonskog basena. Geografske koordinate Bora jesu 44° 25’ severne geografske širine i 22° 06’ istocne geografske dužine.

    Na teritoriji opštine nema vecih vodotoka. Manjim pritokama (Borska reka, Kriveljska reka, Zlotska reka) oblast gravitira ka dolinama Crnog i Velikog Timoka. Na 14 km severozapadno od grada pregradivanjem Brestovacke reke 1959.god. formirano je Borsko jezero, površine 30 ha, znacajno za industrijsko napajanje i turizam.

    Termomineralne vode u okolini Bora korišcene su još u rimsko doba. Najznacajnija izvorišta su u toku Brestovacke reke u rejonu njene pritoke potoka Pujice, gde se nalazi poznata Brestovacka Banja.Termomineralne vode ovog podrucja ispitane su u vreme kneza Miloša . Utvrden je bogat i raznovrstan hemijski sastav i visok nivo upotrebljivosti u banjskom tretmanu razlicitih bolesti.

    Klimu Bora i njegove okoline opredeljuje otvorenost podrucja prema Vlaškoj niziji, pa kontinentalna (istocnoevropska) klima u velikoj meri odreduje klimatske uslove. S tim u vezi, meteorološke prilike u Boru cesto su u neskladu sa klimom u susednim regijama. Prevoj Cestobrodica predstavlja svojevrsnu klimatsku granicu izmedu timocke Krajine i Pomoravlja. Do najnovijih globalnih klimatskih promena, Bor je imao klimu sa jasno izraženim godišnjim dobima, sa toplim letima i snežnim zimama. U zadnjih nekoliko decenija srednja godišnja temperatura iznosila je 10,2 stepena, pri cemu su prosecne temperature zimskih meseci bile negativne (0,5 – 2,4°C).Godišnje se na podrucije Bora u proseku izlije 688 mm padavina. Snežni pokrivac zadržava se relativno dugo – oko 60 dana godišnje.

    Borska opština spada medu prostranije u Srbiji (856km2), ali sa manje brojnom populacijom (60 000 stanovnika). U opštini se nalazi 12 seoskih naselja: Zlot, Slatina, Krivelj, Brestovac, Donja Bela reka, Metovnica, Šarbanovac, Oštrelj, Gornjane, Bucje, Luka i Tanda. Borska opština granici se podrucjima opština Zajecar, Negotin, Majdanpek, Žagubica, Despotovac i Boljevac.

    Iako je ovaj kraj udaljen od prirodnih saobracajnica, Bor je dobro povezan sa drugim regijama i najvažnijim putnim pravcima.U opštini Bor ima 396 km puteva, od cega 259 km sa savremenom podlogom. Dve znacajne železnicke komunikacije povezuju Bor sa glavnim magistralama: u pravcu juga linija Bor-Niš a prema severu Bor-Beograd. Savremena saobracajnica Bor-Selište-Paracin povezuje podrucje Bora sa auto-putem Beograd-Niš. Putem prema Donjem Milanovcu Bor izlazi na Dunavsku (Ðerdapsku ) magistralu.

 

OTKRICE I POCETAK EKSPLOATACIJE BORSKOG RUDNIKA

 

        Borsko rudište otkriveno je s jeseni 1902. god., posle blizu decenije istraživanja koja je u istocnoj Srbiji organizovao Feliks Hofman, za racun industrijalca Ðorda Vajferta. Neposredno otkrice vezano je za ime inženjera Franje Šisteka. On je otkrio da se radi o izuzetno bogatoj rudi sa sadržajem bakra i do 19,4%. Trinaestog oktobra 1903. god. Ðorde Vajfert je dobio koncesiju za otvaranje i eksploataciju rudnika u opštinama borskoj, kriveljskoj i oštreljskoj. Vajfert je ubrzo (31.maja 1904.god.) ustupio koncesiona prava jednoj francuskoj banci, koja je osnovala posebno preduzece za eksploataciju nalazišta. Novostvoreno  “Francusko Društvo Borskih Rudnika – koncesija Sv.Ðorde” bilo je vlasnik rudnika sve do 1941.god. kada su nemacke armije sredinom 1940.god. okupirale Francusku i zauzele Pariz, predstavnici nemacke ratne industrije pokrenuli su pitanje preuzimanja Borskog rudnika od Francuskog društva. U pocetku borski rudnik je bio mali i bez velike proizvodnje. Tridesetih godina Bor je vec ostavljao utisak velikog i prometnog rudarskog mesta. Taj period nazvan je “zlatno doba” Borskog rudnika, jer u to vreme on postaje jedan od najvecih rudnika bakra u svetu i vodece preduzece u Jugoslaviji.

        U februaru 1941.god. Nemci su izdejstvovali prenos akcionarskih prava Borskog rudnika na zastupnike nemackog finansijskog kapitala. Otkupom pretežnog dela akcija Kompaniju su preuzele nemacke firme Mensfeld i Projsag. One, medutim sve do aprilskog rata u Jugoslaviji nisu uspele da ostvare operativno rukovodenje rudnikom.

        Prve godine posle oslobodenja karakterišu ogromni napori da se delimicno oštecena postrojenja rudnika obnove i intenzivira proizvodnja bakra, koji je, narocito posle rezolucije Informbiroa, postao jedan od najvažnijih izvoznih produkata nove države. Godine 1957. zapocet je proces modernizacije pogona i osavremenjavanja proizvodnje. Privredne reforme uticale su i na veliki priliv strucnih kadrova iz svih krajeva zemlje i na stalno angažovanje radne snage, cime je problem dugotrajne fluktuacije radništva bio definitivno rešen. Godišnjom proizvodnjom od 150 000 t bakra, od cega do 100 000 t iz sopstvenih sirovina, Bor je postao veliki centar evropske obojene metalurgije.

        Danas je RTB Bor organizovan kao holding kompanija – deonicarsko društvo koje zapošljava 19 900 radnika, od toga 1 444 strucnjaka fakultetskog obrazovanja, 50 magistara i 21 doktora nauka. U borskom delu Basena zaposleno je 11 900 radnika, od toga 1 000 sa visokom strucnom spremom, 42 magistra i 19 doktora nauka.

 

ETNICKI PROCESI I STANOVNIŠTVO

 

        Na izmaku XIX stoleca Bor je bio jedno od najmanjih sela Crnoreckog okruga – imao je 150 kuca i 717 stanovnika.Otvaranje rudnika 1903.god. uslovilo je angažovanje brojne radne snage, pa je vec krajem tridesetih godina XX veka borsko naselje imalo više od 10 000 žitelja. Porast populacije bio je pracen i znacajnim promenama u etnickoj i nacionalnoj strukturi stanovništva, jer su u Bor pristizali radnici iz svih krajeva Srbije, potom Jugoslavije, pretežno sa juga (podrucja Vranja, Pirota, Kosova), ali i iz Podrinja, Crne Gore, Like, Dalmacije.Koloniju stranaca formirali su francuski i italijanski strucni radnici.U manjem broju bilo je Ceha, Madara i Nemaca.

        Razvoj rudarsko-metalurške proizvodnje podsticao je i rekordne stope rasta stanovništva – od 1921. do 1971.god., na primer stanovništvo Bora je uvecano 17 puta. Prema poslednjem popisu iz 1991.god. u opštini je živelo 59 900 stanovnika, od toga u gradu 40 668.Srba je bilo 82,2%, Vlaha 6,2%, Jugoslovena 3,1%, Roma 2,2%, Albanaca 0,6%, Muslimana 0,4%, Hrvata 0,3%, Bugara 0,2%, Slovenaca 0,2%.U manjem broju bilo je i Madara, Turaka, Rumuna, Rusina, Slovaka, Šokaca i ostalih.

        Vecina naselja današnje borske opštine u XIX veku prednjacila su u odnosu na Bor kako brojem stanovnika, tako i u pogledu privredne i kulturne razvijenosti.Sela Zlot i Krivelj 1910.god. imaju status varošice, i samo je nagli uspon Bora sprecio preobražaj ovih naselja u vece centre.Sa blizu 4 500 stanovnika Zlot je po broju žitelja na nivou nekih gradskih naselja i opštinskih centara istocne Srbije.

 

  BOR I OKOLINA

 

   Naseobina iz XVIII veka, danas mocan privredni i ekonomski centar obojene metalurgije i moderan grad u kome živi 60 hiljada stanovnika. Opredeljenje da svoju perspektivu nalazi u razvoju turizma i sporta, poslednjih godina se znatno više radi na razvoju potencijala i valorizovanju turistickkih vrednosti i izgradnji turistickih i sportskih objekata u gradu i okolini.
 

 

   15 km zapadno od Bora i 240 km  jugoistocno od Beograda, okruženo listopadnim i cetinarskim šumana, na obroncima homoljskih i kucajskih planina, nastalo je 1959 godine pregradivanjem dveju recica branom - Borsko Jezero. Sa površininom od preko 30 ha i nadmorskom visiniom od 438 m, umereno - kontinentalnom klimom, bogatstvom više od 15 vrsta riba, uredenim plažama, vijugavim trim stazama i biserno cistom vodom, Borsko jezero cini središte i nosioca razvoja turizma, kome je s pravom dodeljeno 10 zvezdica zasluženog kvaliteta.

 

   Na samoj obali jezera, sa 250 postelja raspolaže svim strukturama soba, pokrivenim bazenom, saunom, kuglanom, salama za stoni tenis, bilijar i šah, trim kabinetom, lekarskom ordinacijom, salonima, TV salom, diskotekom, banket salama, restoranima, barom i terasama. Posebnu celinu predstavljaju sportski tereni: dva fudbalska, tri košarkaška, 2 teniska, odbojkaški,  rukometni i teren za odbojku na pesku. Maštovito arhitektonsko rešenje i bogatstvo sadržaja, cine hotel »Jezero« idealnim za organizovanje gotovo svih vidova turizma.

 

  

   Za putnike namernike i one koji vole stalni, komotniji i neposredniji odnos s prirodom, od 1982. godine, na samoj obali Borskog jezera izgraden je autokamp. Besprekorna organizacija i svi potrebni uslovi, cine ovaj kamp izuzetno privlacnim, kako za Borane, tako i za one koji jednom dodu i više puta mu se vrate.

 

Na suprotnoj strani od hotela »Jezero« nalazi se decje odmaralište i sportski kamp »Savaca«. Pola veka letovalište i cetvrt veka sportski kamp, prvi u zemlji, sa više košarkaških i rukometnih terena, od kojih nekoliko osvetljenih, jednim fudbalskim i jednim rukometnim na pesku i svim potrebnim pratecim sadržajima opredelilo je Savacu za dacki i omladinski turizam.

13 km udaljen od Borskog jezera, Crni vrh sa najvecom visinom 1043 metra, na krajnjem severu Kucaja, sa gorostasnim stoletnim bukovim šumama, prava je oaza prirodne lepote, cistog vazduha i planinskih potoka. Poznato je po snežnom pokrivacu, koji se gotovo svake godine zadržava duže od cetiri meseca u visini od preko 20 cm. Pre nekoliko godina pocela je izgradnja hotelskog kompleksa Hayat kvaliteta, od koga se ocekuje da nadmaši postojece turisticke planinske centre.

Na 10 km od Borskog jezera, smeštena u istocnom delu Kucajske planine, Dubašnica je interesantna speleolozima, planinarima, ljubiteljima prirode, a najviše lovcima. Bogata je faunom, te je pre 20-ak godina oformljeno lovište u kome ima muflona, jelena lopatara, srna, divljih svinja i druge divljaci, te je izuzetno povoljna za razvoj lovnog turizma.

 

Od obala Borskog jezera udaljene su 22 km, izuzetni speleološki objekti, Zlotske pecine. Najpoznatije su Lazareva i Vernjikica, koje su uredene za turisticke posete, a dostupne samo speleolozima su Vodena, Ledena, Mandina i Hajducica, kao i kraška jama Stojkova ledenica. Osobenost Zlotskog kanjona jeste mediteranska klima preko cele godine i endemske vrste biljaka i životinja.

 

Na 7 km od jezera prema Boru, nalazi se Brestovacka banja. Jedna od tri dvorske banje u periodu izmedu dva svetska rata. Svoj organizovani zdravstveni turizam zapocela je 1835. godine, kada je na poziv Kneza Miloša, Baron Herder izvršio prve analize banjske vode. Sa svojih deset izvora termomineralne vode, pod nadzorom banjskih lekara specijalista, u sopstvenim smeštajnim kapacitetima (hotel, motel, vile) Brestovacka banja pruža idealne uslove za lecenje oboljenja mišica, kostiju, zglobova i kože, kao i posledica povreda, opšte iscrpljenosti organizma i rehabilitaciju posle bolnickog lecenja.

 

 

Na samom ulazu u grad Bor, sagraden je jedan od najmodernijih i najvecih sportskih kompleksa u našoj zemlji, Sportsko rekreacioni centar »Mladost«. U svom sastavu ima: veliku i malu dvoranu, sa svim potrebnim pratecim sadržajima; teretanu, trim kabinet, kuglanu, letnji olimpijski bazen i bazen za neplivace, pokrivene bazene, saune; spoljne, osvetljene, terene za male sportove: 4 teniska, i po jedan teren za košarku, odbojku, rukomet i mali fubal. Svojim reprezentativnim restoranom »Medalja«, grilom, bifeom,  terasom i letnjom baštom, posebno mesto zauzima u borskom ugostiteljstvu, a tržni centar, u dva nivoa, prestavlja glavno potrošacko stecište Bora i okoline. Takav kompleks pruža izuzetne uslove za trenažne procese i takmicenje u svim sportovima, a povezan sa drugim turistickim objektima, pre svega smeštajnim kapacitetima hotela »Jezero« nudi idealne uslove za najrazlicitije vidove turizma, od radnicko sportskih igara, do vrhunskih priprema sportista.

 

 

Na udaljenosti od 7 km od Bora, odnosno 24 km od Borskog jezera, smešten je gradski aerodrom »Bor«. Na proplanku, bez fizickih prepreka, sa svojom moderno projektovanom upravno pristanišnom zgradom za prijem putnika i prtljaga, hangarom i pistom dužine 1100, a širine 30m, koja može primiti i avione sa do dvadeset mesta, a pre svega sopstvenim strucnim kadrom, aerodrom pruža mogucnost organizovanja taksi, carter i panoramskih letova, kao i mogucnost organizovanja škole letenja i padobranstva. Kao takav, a uz  neogranicene mogucnosti za proširenje, aerodrom, postaje nezaobilazan faktor u daljem razvoju turizma cele istocne Srbije.

 

 

Na 34 km od Borskog jezera, severno od Bora, izmedu Velikog krša i Deli Jovana, izdiže se planina Stol sa svojih 1156 metara visine. Stene planine Stol spadaju medu najstarije na zemljinoj kugli. Sa svojim bistrim jezerom, pored koga se nalazi Planinarski dom, okružen livadama bogatim lekovitim biljem, planina Stol predstavlja pravo mesto za odmor u prirodi, a svojim strmim padom od 40o pravi je izazov za ljubitelje ekstremnih sportova, kao što su planinarenje, paraglajding i mountian bike.

    Planina Stol je severno od Bora u blizini sela Luka na 1.156 metara. Na prostoru Stola otkrivene su najstarije stene u našoj zemlji, pa se slobodno može reci da ovde pocinje geološka istorija, koju poznavaoci mogu da citaju sa fosila i stena. Na ovoj planini šume su proredene, ali zato livade i pašnjaci daju okolini velicanstven izgled. Narocito je Stol privlacan u maju, kada sve ozeleni i proplanci se išaraju cvecem. Slicno je i u jesen kada ruj zasija bakarnom bojom.

 

Stol je od Bora udaljen petnaestak kilometara i do njega se stiže iz pravca Bucja i Luke. Planinari su na njemu podigli svoj dom u koji, sa depadansom, može da se smesti pedesetak ljudi. Gosti su uglavnom planinari i lovci, ali i zaljubljenici u nedirnutu prirodu željni mira i vazduha koji opija.

 

ZAGAÐENJE GRADA

 

        Opšte zagadenje Bora predstavlja veliki problem ovog grada. U širem rejonu dejstva dima i otpadnih voda zagadeni su vazduh, zemlja i vodotoci u stepenu koji premašuje maksimalno dozvoljene norme. U okolini grada degradirano je i devastirano zemljište i u vecoj meri oštecen biljni pokrivac. Ogromni kopovi i jalovišta menjaju krajolik, pedološki sastav zemljišta, uticu na ružu vetrova i klimu ovog podrucja. Otpadne vode sa jalovišta, iz flotacija i drugih pogona zagaduju vodotoke. Borska reka pretvorena je u kolektor otpadnih voda i spada u najzagadenije reke na svetu.

        U posleratnom periodu znacajni rezultati u ekološkom smislu postignuti su podizanjem otpornih zelenih površina (bagrem, javor), koje se danas prostiru na 115 000 m2 – i kao "pluca grada" imaju izvanredan znacaj. Cinjeni su napori da se u proces proizvodnje uvedu elementi zaštite životne sredine, ali, buduci da su za trajno rešenje ekološkog problema potrebna ogromna finansijska sredstva, sva je prilika da ce i u narednim godinama zagadenje životne sredine biti velika nevolja bora i okoline.

 

BUDUCNOST GRADA BORA

 

         Najveci zalog borske buducnosti predstavljaju, ipak, njegovi žitelji. U ovom momentu u Boru živi, radi i stvara tek prva generacija u njemu stasalih gradana te je u tom smislu, Bor veoma mlad i vitalan grad koji svoj posebni identitet tek treba da ispolji i potvrduje. Bor danas ima blizu 2 000 visokoobrazovanih stanovnika. Takva koncentracija znanja i strucnosti, u odnosu na ukupan broj stanovnika, nigde nije zabeležena. I to je, u stvari, najveci potencijal sa kojim je Bor ušao u novi milenijum, i na cemu treba da se temelji buduci razvoj i prosperitet ovog kraja.

Joomla Templates and Joomla Extensions by JoomlaVision.Com